Bechdel po raz drugi - Test PULPozaura!

Bechdel po raz drugi – Test PULPozaura!

Artykuł zawiera umiarkowane spoilery, i sporo różnorodnych opinii.

W poprzednim odcinku: Michał, Magdalena, Ginny, Joanna i Justyna dyskutowali o plusach i minusach Bechdel Test, wskazując na niedoskonałość testu jako miernika jakościowego i proponując dwie wstępne wersje nowego narzędzia, które byłoby równie proste w użyciu, a dawałoby lepszy, pełniejszy efekt.

Michał Zabdyr-Jamróz: Pozwoliłem sobie opracować próbną wersję testu przy uwzględnieniu waszych uwag oraz uwag jeszcze paru moich znajomych, w tym socjolożek siedzących w tych tematach.

Odpowiadając na część propozycji, włączyłem kryterium umieralności kobiet i osób LGBTQ, przy uwzględnieniu istotnego gdzieniegdzie kontekstu. Nie widzę natomiast, jak można by sensownie wprowadzić wykluczenie kobiet jako złoczyńców (zbyt dużo zmiennych, czynników i uwarunkowań).

Opracowałem więc poniższą próbną wersję razem z objaśnieniem, a także przetestowałem nim wybrane filmy.

test

“PULPozaurus Test”: Pop-cultural Unified Level of re-Presentation test

OPRACOWANY PRZEZ: Michała Zabdyr-Jamróz na potrzeby Pulpozaur.pl, przy współpracy i cennej konsultacji następujących osób: Magdalena Stonawska, Ginny Nawrocka, Justyna Figas-Skrzypulec, Joanna Kucharska, Marta Kozłowska, Alicja Palęcka, Szymon Jeziorko i Maciej Zborek.

KONIECZNIE PRZECZYTAĆ:

Test ten opracowany został w celu syntezy różnych, rozproszonych kryteriów oceny reprezentacji w popkulturze (takich jak popularny test Bechdel). Powstał z jednej strony w odpowiedzi na rosnącą popularność i potrzebę tego typu testów, a także w reakcji na często zasadną ich krytykę. Test ten ma służyć poręcznemu i uproszczonemu określaniu stopnia reprezentacji kobiet oraz mniejszości seksualnych i etnicznych. Nie jest kryterium czy wskaźnikiem tego, czy dane dzieło kultury jest estetycznie dobre. Z swojego charakteru nie wyczerpuje on tematu reprezentacji, ale może sygnalizować najbardziej dostrzegalne problemy. Funkcją jego nie jest cenzura dzieł kultury, ale zadośćuczynienie potrzebom współczesnych standardów i wrażliwości na potrzeby grup do tej pory niereprezentowanych w kulturze lub reprezentowanych krzywdząco. Działać ma na podobnej zasadzie jak Parental Advisory. Rodzic, przykładowo, niepełnosprawnej córki, będzie mógł łatwiej wybrać dla niej film, który podbuduje poczucie podmiotowości, a nie będzie reprodukował przygnębiających stereotypów. Test ten nie uniknie subiektywności oceny niektórych kategorii. Umożliwia jednak pewne uśrednienie ocen względem danego dzieła, co oferuje pewien poziom obiektywizmu.

Ze względu na swoją specyfikę i funkcję, test ten nadaje się przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, do analizy wysoce popularnych, rozrywkowych dzieł kultury masowej (filmów, seriali, gier komputerowych) – tzw. blockbusterów. To właśnie tego typu dzieła są najbardziej kluczowe z perspektywy satysfakcjonującej reprezentacji kobiet i mniejszości. Takiej, która nie szufladkuje, nie reprodukuje szkodliwych stereotypów i inspiruje grupy do tej pory upośledzone. Dane dzieło kultury nie musi spełniać wszystkich kryteriów wskazanych w teście, jeśli uzasadnia to charakter dzieła czy względy realizmu (np. osadzenie w dawnej epoce). Dzieła kultury niszowej, awangardowej, specyficzne gatunki filmowe raczej nie powinny być poddawane tego typu testowi, z racji swojej specyfiki. Podobnie stosowanie tego testu do dzieł starszych może być nieadekwatne. Dzieła te w swoim czasie mogły przełamywać wiele kulturowych barier w reprezentacji, jednak – z racji swojego kontekstu historycznego – raczej nie będą spełniać aktualnych, wysoko postawionych standardów. Z tego też samego względu, spodziewać się można, że z biegiem czasu także i ten test będzie przestarzały.

Test ten służyć może dwóm zasadniczym rolom. (1) Z jednej strony może być podpowiedzią dla twórców dzieł kultury, w jaki sposób unikać krzywdzących dla części widowni, a często zwyczajnie nudnych, klisz i stereotypów (tzw. tropes) w reprezentacji kobiet i mniejszości. (2) Z drugiej zaś strony – za sprawą recenzentów stosujących ten test – może być podpowiedzią dla widowni, jaką popularną rozrywkę wybierać np. dla swoich dzieci ze względów wychowawczych. W obu wypadkach finalnym celem jest stymulowanie różnorodności dzieł kultury popularnej – wytrącenie z kolein standardowych klisz obecnych w kulturze masowej. Dotyczy to w szczególności wielkich, nastawionych na zysk korporacji produkujących te dzieła, a których model biznesowy oparty jest o schemat „dochodowych produkcji”: schlebianie konformistycznym oczekiwaniom masowej widowni. Model ten sprawia, że dzieła kultury masowej są zasadniczo szablonowe i reprodukują utarte schematy. Z tej perspektywy test ten może służyć urozmaiceniu, nie zaś zubożeniu, kultury masowej. Nie jest jego celem zwalczanie wszelkich schematów i klisz, które stanowić mogą motywy kulturowe. Służyć ma natomiast zaadaptowaniu tych motywów do rosnących standardów wartości współczesnych społeczeństw i ich zmieniającej się wrażliwości. Chodzi o wypełnienie ról obecnych w klasycznych motywach kultury nowymi postaciami, reprezentującymi całe spektrum ludzkiej różnorodności.

Test składa się z następujących komponentów:

  1. 1. Autonomia kobiet (0–6 pkt.),
  2. 2. Społeczna podmiotowość kobiet (0–3 pkt.),
  3. 3. Wielowymiarowość i różnorodność kobiet (0–3 pkt.),
  4. 4. Brak seksualnego uprzedmiotowienia kobiet (0–2 pkt.),
  5. 5. Reprezentacja osób LGBTQ (0–2 pkt.),
  6. 6. Reprezentacja mniejszości etnicznych oraz ras innych niż biała (0–4 pkt.),
  7. 7. Reprezentacja osób niepełnosprawnych (0–2 pkt.).

INSTRUKCJA: Za każdy z podanych komponentów przyznać można punkt. W danej kategorii punkty przyznawać można niezależnie od spełnienia wcześniejszych warunków (np. można przyznać punkt za kryterium „c”, mimo że kryterium „b” nie zostało spełnione). W przypadku niepewności można przyznać 0.5 pkt. Wynik sumaryczny powinien być podawany z wyszczególnieniem punktacji w poszczególnych kategoriach, a także z podaniem skali (maksymalnej liczby punktów).

1. (0–6 pkt.) Autonomia kobiet:

(test Mako Mori zmodyfikowany o test Lampy*, test Kobiety w Lodówce [Woman in Refrigerator, WiR] z testem „damy w opałach” [Damsel in Distress]** i test Smerfetki***, a także test Manic Pixie Dream Girl/Fembot****)

  • a) przynajmniej jedna postać kobieca, która nie jest lampą, tj. aktywnie wpływa na fabułę (1 pkt.);*
  • b) która nie ginie lub nie doznaje innego rodzaju krzywdy czy uwięzienia w celu motywacji głównego bohatera (1 pkt.);**
  • c) która nie jest jedynie urozmaiceniem całkowicie męskiej obsady (1 pkt.);***
  • d) która ma swój osobny wątek w narracji (1 pkt.);
  • e) który to wątek nie polega na wspieraniu wątku męskiego (1 pkt.)****;
  • f) postać kobieca jest główną bohaterką (1 pkt.).

2. (0–3 pkt.) Społeczna podmiotowość kobiet:

(zmodyfikowany test Bechdel-Wallace):

  • a) przynajmniej dwie postaci kobiece, które ze sobą rozmawiają (1 pkt.);
  • b) które rozmawiają o czymś innym niż mężczyźni (1 pkt.);
  • c) i rozmawiają o czymś innym niż sprawy stereotypowo kobiece (1 pkt.).

3. (0­–3 pkt.) Wielowymiarowość i różnorodność kobiet:

  • a) minimum jedna postać kobieca pełni więcej niż jedną rolę społeczną (np. jako matka i jako profesjonalistka) (1 pkt.);
  • 2) występujące postaci kobiece są od siebie różne (charakterem, statusem, wiekiem, budową ciała, rasą) (1 pkt.);
  • 3) minimum jedna postać kobieca nie wpisuje się w standard modelki/Barbie (1 pkt.).

4. (0–2 pkt.) Brak seksualnego uprzedmiotowienia kobiet:

(w tym motywu Fembot):

  • a) występujące kobiety pełnią rolę inną niż tylko partnerki postaci męskich lub rolę zaspokajania męskich potrzeb (1 pkt.);
  • b) żadna nie jest prezentowana (roznegliżowana) w celu podniecania widowni (1 pkt.).

5. (0–2 pkt.) Reprezentacja osób LGBTQ:

(w tym test Pogrzebania Swoich Gejów*):

  • b) i które nie giną (1 pkt.)*.
  • a) występują postaci jawnie LGBTQ, które nie są przeważnie komiczne (comic relief) (1 pkt.);

6. (0–4 pkt.) Reprezentacja mniejszości etnicznych oraz ras innych niż biała:

(test filmowego „wybielania” [whitewashing]* oraz test „Rosjan, Arabów i Złoczyńców” [Russians, Arabs and Villains, RAV]**):

  • a) występują postaci wywodzące się z mniejszości etnicznych lub innych ras (1 pkt.),
  • b) żadna z nich nie jest odgrywana przez (ucharakteryzowanych) aktorów rasy białej (1 pkt.)*;
  • b) które nie są przeważnie komiczne [comic relief] (1 pkt.);
  • c) które nie są przeważnie czarnymi charakterami (1 pkt.)**.

7. (0–2 pkt.) Reprezentacja osób niepełnosprawnych:

  • a) pojawia się co najmniej jedna postać z niepełnosprawnością (1 pkt.);
  • b) która aktywnie wpływa na fabułę (1 pkt.).

 

Tab.1. Formularz Testu PULPozaura do badania utworów

tabela-1

Tab. 2. Wybrane utwory kinematografii przez pryzmat testu PULPozaura

tabela-2

Komentarz: Wykorzystanie testu zwróciło mi uwagę na kilka ciekawych kwestii. Przykładowo, w Batman v. Superman właściwie nie ma seksualizacji kobiet, za to mężczyźni – Batman i Superman – są wyraźnie seksualnie uprzedmiotowieni. Fury Road, o ile osiąga wysokie noty w niemal wszystkich kategoriach, nie zawiera przedstawicieli innych ras czy etniczności. Jedynym z analizowanych filmów, który prezentuje osoby LGBTQ jest Star Trek: Beyond. Poszczególne oceny połowiczne (0.5) mogą być wyrazem wątpliwości co do zakwalifikowania danej kategorii jako „zaliczonej”, ze względu np. na powierzchowność i krótki czas rozmowy między dwoma kobietami. W razie wątpliwości, daną ocenę mogę uzasadnić bardziej szczegółowo.

Fot. Warner Bros.

Fot. Warner Bros.

Michał Zabdyr-Jamróz
Fan Star TrekaStargate’aFireflyFalloutaStrażników i Battlestar Galactica. Kibic wyścigu kosmicznego. Lubuje się też w kinie noir oraz filmach i serialach historycznych. Sporadycznie oddaje się światu Warhammera 40K. W swojej pracy naukowo-dydaktycznej miał już wielokrotnie okazję, by objaśniać poważne dylematy filozoficzno-polityczne przykładami z Doktora Who i Star Treka.

Magdalena „Lierre” Stonawska
Władczyni Czasu z Gallifrey(.pl) stacjonująca obecnie na Ziemi, gdzie w spowitym smogiem Krakowie przygląda się z fascynacją ludziom, kosmitom i smokom. Acafanka i kulturoznawczyni specjalizującą się w kreatywnej prokrastynacji. Marzy o wyprawie w TARDIS do starożytnego Egiptu, by sprawdzić, jakim zwierzątkiem naprawdę był Set i czy Echnaton był kosmitą.

Ginny358
Istota żywiąca się absurdem, fantastyką, serialami i muzyką alternatywną. Uwielbia książki w każdej postaci. Korektorzy z zamiłowaniem, choć przecinki czasem odmawiają jej współpracy. Pisze m.in. dla Gallifrey.pl, na blogu ziemniak i Dinozarły i współtworzonych z koleżanką (Ułomnych) recenzjach ziemniaka.

Justyna Figas-Skrzypulec
Religioznawczyni i filozofka, specjalistka w zakresie relacji między religią a nauką. Wiele lat temu wciągnęła ją Czarodziejka z Księżyca i odtąd nie było już ratunku. Obecnie podróżuje z Doktorem i głowi się z Sherlockiem. Członkini Teamu Instinct. Wielka fanka filmów i książek o przyrodzie. Wegetarianka. Współorganizatorka Filozofikonu. Prowadzi na Facebooku stronę Christianity is diverse Chrześcijaństwo jest różnorodne oraz bloga przyrodniczo.wordpress.com.

Joanna Kucharska
Człowiek-katarynka, z opinią na każdy temat. Urodzona w Krakowie, żyje przed ekranem. Uzależniona od kawy, musicali i złych żartów słownych. Czasami pisze, częściej przeklina migający kursor. Porzuciła hatewatchowanie na rzecz hope-watchingu, bo zdrowiej dla psychiki.